Η τύχη των «χρήσιμων ηλιθίων»
Κώστας Στούπας
Πριν από περίπου έναν χρόνο, όταν ήμουν καλεσμένος σε εκδήλωση
στον Ιανό μαζί με τον Γ. Καραμπελιά και τον Δ. Γαλλή, με θέμα
την «τυμβωρυχία» του δυστυχήματος των Τεμπών,
μια ομάδα αριστεριστών επιχείρησε να ματαιώσει την εκδήλωση
εισβάλλοντας στον χώρο.
Η εκδήλωση τελικά πραγματοποιήθηκε χάρη στην παρέμβαση
των παρισταμένων, οι οποίοι απώθησαν τους εισβολείς–τραμπούκους.
Επρόκειτο για νεαρούς αριστεριστές που πίστευαν ότι η εκδήλωση είχε
ως σκοπό να συμβάλει στη συγκάλυψη των ευθυνών για το τραγικό
δυστύχημα και για το υποτιθέμενο λαθρεμπόριο ξυλολίου.
Εκ των υστέρων αποδείχθηκε ότι ούτε ξυλόλιο υπήρξε,
ούτε μάρτυρες δολοφονήθηκαν, ούτε στοιχεία θάφτηκαν.
Αυτό που τελικά αποδείχθηκε ήταν η προσπάθεια ορισμένων
ακροαριστερών και ακροδεξιών κύκλων να επωφεληθούν
πολιτικά από την τραγωδία.
Αμφότερα τα άκρα είχαν αναγάγει σε σύμβολό τους την τραγική
φιγούρα της «μητέρας των Τεμπών», την οποία καθοδηγούσαν
και πρόβαλλαν εντός και εκτός Ελλάδας.
Έναν χρόνο αργότερα, η κ. Καρυστιανού έχει αναγγείλει
τη δημιουργία κόμματος με επικεφαλής την ίδια, ενώ τα κόμματα
της άκρας δεξιάς και της άκρας αριστεράς, που την είχαν
καταστήσει σημαία της δημοσκοπικής τους ανάκαμψης,
υφίστανται συντριπτικές απώλειες.
Προφανώς λειτούργησαν ως «χρήσιμοι ηλίθιοι».
Ο όρος «χρήσιμοι ηλίθιοι» αποδίδεται - δικαίως ή αδίκως- στον
Βλαντίμιρ Λένιν και περιγράφει εκείνους που, χωρίς
να το αντιλαμβάνονται πλήρως, υπηρετούν μια εξουσία ή ένα καθεστώς
που τελικά θα στραφεί εναντίον τους.
Δεν πρόκειται απαραίτητα για ανόητους ανθρώπους.
Συχνά είναι μορφωμένοι, ιδεαλιστές, με έντονο ηθικό φορτίο
και βαθιά ανάγκη να «βρίσκονται στη σωστή πλευρά της Ιστορίας».
Σε μεταβατικές περιόδους δημιουργούνται συνθήκες και ετερόκλητες
συμμαχίες γύρω από έναν κοινό στόχο: την ανατροπή
του υπάρχοντος καθεστώτος.
Εκεί ακριβώς φυτρώνει ο σπόρος της αυταπάτης.
Οι απώλειες των «χρήσιμων ηλιθίων» συχνά έχουν
συνέπειες πολύ καταστρεπτικότερες από την απώλεια
εκλογικών ποσοστών.
Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών στο Ιράν θυμίζουν όσα
συνέβησαν την περίοδο της ανατροπής του Σάχη και της έλευσης
των μουλάδων, με την αρχική υποστήριξη
που είχαν από την αριστερά της εποχής.
Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Αριστεροί, φιλελεύθεροι, φοιτητές και διανοούμενοι στήριξαν
την επιστροφή του Ρουχολάχ Χομεϊνί, πιστεύοντας ότι
θα ακολουθούσε μια περίοδος πολιτικών ελευθεριών
και κοινωνικής δικαιοσύνης.
Πολύ σύντομα, όμως, το θεοκρατικό καθεστώς εδραίωσε την απόλυτη
εξουσία του και εκκαθάρισε συστηματικά τους πρώην συμμάχους του.
Εκείνοι που είχαν χειροκροτήσει την «απελευθέρωση» βρέθηκαν
στις φυλακές, στην εξορία ή μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται διαχρονικά.
Στον 20ό αιώνα, πολλοί δυτικοί διανοούμενοι εξιδανίκευσαν αυταρχικά
καθεστώτα στο όνομα της αντιιμπεριαλιστικής πάλης
ή της κοινωνικής ισότητας, αγνοώντας - ή δικαιολογώντας - τις μαζικές
καταστολές, τη λογοκρισία και τα εγκλήματα.
Η ιδεολογία λειτουργεί ως φίλτρο: ό,τι δεν ταιριάζει
στο αφήγημα απλώς παραβλέπεται.
Οι «χρήσιμοι ηλίθιοι» δεν αποτελούν, λοιπόν, πρόβλημα χαμηλής
νοημοσύνης, αλλά έλλειψης κριτικής σκέψης και ιστορικής μνήμης.
Είναι άνθρωποι που συγχέουν την αντίθεση σε μια αδικία
με την άκριτη στήριξη οποιουδήποτε δηλώνει
αντίπαλος του status quo.
Το τίμημα αυτής της σύγχυσης το πληρώνουν συχνά πρώτοι
οι ίδιοι - και μαζί τους ολόκληρες κοινωνίες.
Η Ιστορία είναι αμείλικτη: τα καθεστώτα που τρέφονται
από την αφέλεια των συμμάχων τους, μόλις σταθεροποιηθούν,
δεν τους χρειάζονται πια.
Και τότε, οι «χρήσιμοι» παύουν να είναι χρήσιμοι.
Ποια είναι η γνώμη σας;
Όλα τα άρθρα δεν είναι απαραίτητο
να εκφράζουν πάντοτε και την δική μας άποψη
αλλά τα δημοσιοποιούμε για να γίνουν
αφορμή για έναν ευπρεπή διάλογο.
Αυτό τουλάχιστον επιθυμούμε.
Έναν γόνιμο διάλογο, με επιχειρήματα όμως.
